Een poreus einde & een deinende Orpheus

Recensie Samen Alleen Anders (gezien 01 april 2025)

—

Om bij het einde te beginnen: Bravi! Wat een zinderende finale op de noten van Moessorgski: “De verandering zal komen / Als we allen gaan staan.” En dat deed de zaal. We stonden en we applaudisseerden. En nu maar hopen dat we het “zoek met elkaar” ter harte kunnen nemen en ons niet neerleggen bij een dichtgetimmerde toekomst. Deze voorstelling nodigt uit om die toekomst vorm te geven, niet alleen met zwart, wit en primaire kleuren maar met alle tinten gelijk. De Cygnus-opera Samen Alleen Anders biedt geen closure, maar een open, poreus en incompleet einde. Maar over dat einde later meer…

Het libretto opent met thee bij het ontbijt en eindigt met de moeder die het teruggekeerde kind vraagt: “lieverd, eet je mee?” Eten is sowieso een thema. Het bezongen “dagelijks brood” wordt gekneed, gekruid met schapenkeutels en dient als houvast op de reis naar het onbekende. Het Kind droomt ook dat ze een worm is die wordt opgegeten door Nieuwsgierigheid. Twee Engelse spreekwoorden ineengevlochten: “curiosity catches the worm”.

Maar behalve eten en gegeten worden is kleur een rode draad. De effectieve kostuumwisselingen harmoniëren met het decor. De kleuren ondersteunen het toneelbeeld en verschieten van kil tot warm, van mono- naar polychroom. En weer terug. Maar dat doen ze samen met de muziek, samen met de beweging van de dans, samen met de tableaux van het koor.

Ik wil nu heel graag schrijven dat de verschillende unieke onderdelen samen een eenheid vormen. Dat bevredigt, zo’n formulering van eenheid in verscheidenheid. Maar ik aarzel om twee redenen. Ten eerste is het motto van Amerika “e pluribus unum” (één uit velen) en daar refereren we tegenwoordig toch iets minder graag aan. (Europa kan er ook wat van trouwens: “in varietate concordia”: eendracht in verscheidenheid… Ach ja.)

Maar de tweede aarzeling zit hem wat mij betreft in de open boodschap van deze gehele opera. Volgens mij wordt er met opzet geen “oplossing” geboden voor onvermijdelijke verschillen, maar wordt verscheidenheid nu juist zelf gevierd. Laat de verschillen er zijn, erken ze, laat maar zien en verpak ze niet alsnog in een bedachte eenheidsworst.

Of zie ik dat toch verkeerd, dacht ik af en toe. Want het Kind keert toch terug van de verleidingen geboden door Nieuwsgierigheid? Ze mist uiteindelijk het gereguleerde leven waar alles duidelijk en veilig is en waar iedereen zich onderwerpt aan de gewoontes en de beslissingen van het gezag. “Ik mis de kip en de tradities / ik mis mijn moeder en haar zorgen.” Dat is tenminste duidelijk, helder en niet ambigu, niet incompleet.

Want in die wereld waarheen het Kind was gevlucht (of was het een reis met een positiever doel?) overheerst das Unvollendete, het onbestemde. Is ze terecht gekomen in The Nether, The Upside Down of ging ze als een Alice Through The Looking Glass? Misselijk van heimwee verzoekt ze het Bos om een terugkeer naar huis. Maar ook die thuiskomst valt vies tegen en ze vraagt zich vertwijfeld af “hoe moet ik nu verder?”

Kijk, dat is nu eens een eerlijke vraag aan het einde van een verhaal, aan het einde van een schoolcarrière, aan het begin van een eindeloze vakantie, op de drempel van wat dan ook. Maar als die vertwijfeling “hoe verder?” dus op een eerlijke wijze open moet blijven en niet geschraagd wordt door kaders van weleer, niet omschreven met door anderen geconstrueerde sjablonen, hoe ga je dan de horror vacui tegemoet, de angst voor het lege, het onbekende, het kille, zinloze universum dat zich eindeloos uitstrekt rondom onze stervende planeet?

Het antwoord geeft deze opera: met het plezier in muziek, dans, kleur, met verbazing over de kunsten van jongeren die samen een prestatie van formaat hebben neergezet. Want welke cynicus houdt zijn ogen droog als hij de Olivia’s hoort zingen? Welke nihilist wordt niet warm als hij Allie als prima ballerina de sterren van het firmament ziet swingen? Welke oude zeurkous wil zijn gelijk halen als hij Lydia ziet zwieren tussen de dansers terwijl ze als een soevereine Orpheus alles en iedereen betovert met haar volwassen vioolspel? Welke zeikerd zwijgt niet beteuterd als hij Oscar hoort drummen, Nora hoort blokfluiten, Boris auditie ziet doen voor een serie van hoofdrollen in een ongetwijfeld glanzende toekomst?

Wat hebben jullie het hart verwarmd van deze verwarde recensent! En wat was het lekker grensoverschrijdend. Ik noemde al concertmeester Lydia die al fiedelend meedeinde op het toneel. Maar dat kan ook gezegd worden van het decor dat zelf een karakter vormde en schitterde en golfde van aria tot aria. En de wisselende kleuren van de kostuums gaven ritme en melodie aan het geheel. Bovendien behoefde het spel vanuit de orkestbak geen boventiteling om direct tot het publiek te spreken. Ieder onderdeel werkte mee aan het geheel, maar overschreed ook de grenzen van de eigen rol. Dat benadrukt natuurlijk de openheid, het poreuze van het leven, maar vooral van deze kleurrijke, poëtische voorstelling zonder closure.

Want jullie openden wel heel veel: veel muziek, Bruckner, Purcell, Mozart, Fairouz, Hit the road, Jack. Maar jullie trokken ook in de dans alle registers open in verschillende stijlen. En het libretto stond bol van bijbelse allusies en ja hoor, zelfs Catullus, perfect gedeclameerd door Julian in imitatie van collega Klein Kranenburg van het Schapenkeutel Gymnasium. Grinnik. En ontwaarde ik ook nog een muzikale verwijzing naar de oorlog in Oekraïne?

Volgens mij moet de titel luiden “Samen Allen Anders”. En volgens mij moet Toek nog een vet compliment krijgen. Man, man, wat een rollercoaster aan heerlijke muziek schotelde je voor. En, en, en… nu zou ik eigenlijk echt iedereen willen noemen. Jullie verdienen alle honderd een diepe buiging voor de brok die ik in mijn keel kreeg, mijn gegrinnik bij ironische momenten, de tranen die ik soms moest wegsnotteren, tranen van genot om zoveel moois, tranen die mij het antwoord gaven op de vraag: “hoe nu verder?” In het bijzijn van dergelijke jonge mensen met zoveel talent, levenslust en de wil om er iets moois van te maken, zie ik de toekomst zonniger tegemoet. Dank voor zo veel schoonheid. Wees trots. Bravi!

Eric Schneiders
(foto’s: Claire Fons)